Etyka w muzułmańskim systemie prawno-ekonomicznym

Etyka w Islamie

            Określenie, czym jest etyka w islamie jest zarówno łatwym jak i zarazem trudnym zadaniem. Łatwym, ponieważ wszystkie elementy prawa muzułmańskiego są zapisane niczym alfabet kodeksu etycznego, gdzie wszystkie fundamenty, zasady i zapisy prawa są motywowane argumentami moralno-etycznymi. A trudnym ze względu na obszerność nauk islamu zajmujących się dosłownie wszystkimi aspektami życia człowieka, gdzie brak jest wyraźnych granic oddzielających elementy kodeksu moralnego od dogmatów, obrzędów czy prawa.  

W jednym z hadisów Muhammad rzekł:” Zaprawdę, zostałem powołany jedynie, abym udoskonalił kodeks ludzkiej etyki”.[1] Stanowisko Allaha głoszone w Koranie twierdzi, iż: „Stworzyłem dżiny i ludzi tylko po to, aby mnie czcili”.[2] Zewnętrzny sens tego wersetu wskazuje na to, że Bóg stworzył ludzi tylko po to, by Go czcili. To jest sens powszechnie znany przeciętnemu muzułmaninowi, podczas gdy w naukach teologii muzułmańskiej jest to nieco inaczej zdefiniowane. Obrzędy religijne i czczenie Boga są środkiem wspomagającym człowieka w procesie doskonalenia siebie. Uczony ibn èr mówi: „Czczenie jest drogą do osiągnięcia doskonałości począwszy od osobowości jednostki, a kończąc na osobowości społeczeństwa”.[3] Dlatego przynależność do wspólnoty muzułmańskiej i spełnienie podstawowych obowiązków nie są wystarczające dla osiągnięcia zbawienia. Pozwolę sobie taką dygresję, na podstawie hadisu Proroka relacjonowanego przez abè Hurayra, że pewnego dnia Prorok spytał garstkę zgromadzonych towarzyszy: „ Czy wiecie, kim jest bankrut?”. Jeden z nich oparł, że to człowiek, który nie posiada ani dyrhama,[4] ani majątku. Prorok rzekł: „Bankrutem jest muzułmanin z mojej wspólnoty, który przychodzi do Boga z modlitwami, postem i zapłaconym zakat, lecz przy okazji skrzywdzi jednego, obrzuci wyzwiskami innego, przywłaszczy własność drugiego, przeleje krew innego. Wtedy poszkodowani dostaną z jego dobrych czynów równowartość krzywdy im wyrządzonej. A jeśli zabraknie mu dobrych czynów, zanim poszkodowani nie otrzymają sprawiedliwości, wtedy zostanie obarczony ich grzechami na równowartość ich krzywdy i wtrącony zostanie do piekła”.[5]

  W islamie etyka jest utożsamiana z bezwzględnym dobrem, w orbicie którego żaglują wszystkie elementy słusznych spraw uznanych przez normalnego człowieka. Islam nie ogranicza się do definicji etyki i dobra, uznanych przez inne religie i systemy moralne uważając, iż wszystkie nakazy i zakazy Allaha stanowią elementy muzułmańskiego kodeksu etycznego. Dlatego jedynym źródłem etyki w islamie jest Allah; moralne jest to, co On uznał a naganne to, co zakazał.[6] Uczeni prawa fiqhu uważają, że ogólnym celem szaria jest zachowanie interesu ludzi w życiu doczesnym poprzez spełnienie pożytku i odpychanie szkody.[7] Wersety, które wyraźnie określają rolę wspólnoty muzułmańskiej wobec siebie i innych podkreślają, iż priorytetem ich misji jest wdrożenie al-marèf[8] i przeciwstawianie się al-munkar[9].[10]

I. Cechy charakterystyczne etyki w Islamie  

1.      Etyka jest całościowa w religii islamu, tak samo zresztą jak cały islam, gdzie jego przepisy zajmują wszystkie aspekty życia człowieka. Etyka wraz ze swymi elementami organizuje relację człowieka nie tylko wobec człowieka czy Boga, lecz wobec jego całego otoczenia czy zachowania, np. ingeruje w jego życie intymne: Abè Yali relacjonował za Anasa ibn Malik, że wysłannik Allaha rzekł;” Jeśli któryś z was podczas współżycia zaspokoi już swoje żądze, niech sprawi, aby i druga strona (partnerka) osiągnęła spełnienie”.[11]

  2.      Etyka w islamie posiada wartości stałe. Jest tak ze względu na to, iż główny fundament etyki stanowi Koran i Sunna, a jedynym źródłem dla uchwalenia nowych norm etycznych są te same źródła, które posiada prawo fiqhu, mające swe źródło w Koranie i Sunnie. Jest to powód, dla którego świat muzułmański wciąż stawia opór, przeciwstawiając się napływającym z zachodu, obcym mu normom etycznym.

3.      Islam wymaga, aby nie tylko cele wiernego były szlachetne, moralne i etyczne, ale także środki zastosowane do realizacji tych celów powinny być szlachetne, etyczne i moralne. Islam nie akceptuje a wręcz potępia zasadę machiawelizmu, iż ”cel uświęca środki”. Islam jako przeciwstawną zasadę wyznaje wypowiedź proroka, iż: ”Allah jest dobry i akceptuje tylko to, co dobre (...)”.[12]

4.      Etyka w religii islamu zajmuje miejsce na równi z takimi elementami jak wiara i doktryna. Brak etyki jest oznaką słabej wiary w Allaha lub jej brak. W jednym z hadisów MuÉammad rzekł: ”Nie posiada wiary ten, kto nie jest uczciwy ani nie posiada religii ten, kto nie dotrzymuje słowa swego”, mówił także: ”Na Boga! Nie jest wierny ten, którego złych czynów obawia się jego sąsiad”. Różne hadisy i liczne wersety zawierają potwierdzenie, iż w islamie uzależnia się wiarę od ogólnego stanu moralnego, oraz że wiara i naganny charakter nie gromadzą się w jednym sercu.[13]

II. Filozofia nakazów i zakazów w szaria

1.      Wolny człowiek[14]: W islamie zarówno nakazy jak i zakazy mają jeden cel, uczynić wolnym człowieka posiadającego rozum.[15] Koran głosi, iż człowiek z natury jest istotą słabą,[16] niestabilną,[17] mającą skłonność do wszelkiego rodzaju uzależnień. Jest to spowodowane tym, iż instynkty bądź potrzeby nie są stabilne a często zajmują pozycję ekstremistyczną w formułowaniu osobowości człowieka. System nakazowo – zakazowy ma na celu wytyczyć człowiekowi granice, w ramach których byłby wolny od wszelkiego rodzaju uzależnień i zniewolenia. Dla przykładu gniew, może przebrać trzy główne postaci: ekstremistyczną prowadzącą człowieka do agresji, ekstremistyczną prowadzącą człowieka do zgody na poniżenie i życie w zniewoleniu, i pozycja środka prowadząca do gniewu, kiedy taki gniew jest konieczny[18] a do przebaczenia, kiedy przebaczenie jest oznaką wyższości osobowej.[19] Dobrym przykładem może być nakaz dotyczący hojności i zakaz dotyczący zarówno rozrzutność jak i hytrości.[20]

2.      Zdrowe społeczeństwo: szaria żąda od człowieka integracji ze społeczeństwem zarówno w procesie spełnienia nakazu jak i zakazu. Jednostka jest odpowiedzialna częściowo za problemy społeczeństwa, tak samo jak społeczeństwo jest odpowiedzialne za problemy jednostki. Najbardziej jest to widoczne w systemie tzw. al-aqila[21], gdzie wszyscy członkowie jednej rodziny biorą udział w odkupieniu winy i płaceniu odszkodowania, np. w sytuacji, gdy jeden z członków rodziny dopuszcza się nieumyślnego zabójstwa.[22] Z drugiej strony, gdybyśmy mieli do czynienia z sytuacją, gdy zmarła zamożna osoba to cała rodzina posiada swój udział w dziedziczeniu spadku, nawet kobiety, biedni, chorzy umysłowo (patrz przepis 21). Podobnie jest w przypadku sierot, wdów
i starców znajdujących się w potrzebie, pozostających w ramach jednej rodziny. Wszelkie problemy społeczne wynikające z tego tytułu winy być rozwiązane w ramach systemu al-aqila. W razie, gdyby zamożni chcieli odciąć się od odpowiedzialności, to sąd jest zobowiązany do egzekwowania praw poszkodowanych. Z w/w powodów państwo muzułmańskie bierze udział we współcześnie rozumianej opiece społecznej tylko wtedy, gdy rodzina jest nie zamożna lub wobec osoby nie posiadającej rodziny.

III. Etyka w prawie muzułmańskim

Prawo islamu, podobnie jak jego etyka, są nierozłącznie związane z religią poprzez wspólną sankcję religijną i wspólne źródła w Bogu. Na wzór boski, prawu temu przypisuje się cechy wieczności, doskonałości, sprawiedliwości i niezmienności podstawowych zasad. Prawo w oczach teologów uchodzi za praktyczny aspekt doktryny religijnej Muhammada.[23]

Bielawski napisał, że „Religia i moralność są w islamie nierozerwalnie związane z przepisami prawa. Islam znacznie bardziej niż inne religie ma charakter porządku prawnego, który reguluje życie i postępowanie muzułmanina według nauk zawartych w Kuranie  i Sunnie proroka”.[24]

A. Cechy charakterystyczne szaria w dziedzinie prawodawstwa

1. szaria, przede wszystkim, bierze pod uwagę etykę we wszystkich jego przepisach. Etyka, jak już wspomniałem, stanowi jeden z najważniejszych elementów doktryny islamu i stanowi w sferze prawodawstwa jakby skorupę:

  Ø      Oddziela proces wytwarzania przepisów prawa muzułmańskiego od korzystania z niemoralnych rozwiązań. Przekładem może być znany zapis dający prawo posiadania ze względu na przedawnienia nawet, jeśli nabycie prawa własności odbyło się nie zgodnie z prawem i wyniku przestępstwa. szaria nie uznaje przedawnienia, ze względu na to, iż nigdy agresja nie powinna być wynagradzana, a po śmierci poszkodowanego prawo do zadośćuczynienia przysługuje jego spadkobiercom.

Ø      Zamyka drogę do tworzenia zapisów prawnych z pominięciem muzułmańskiego kodeksu etycznego. Przekładem może być wprowadzenie zapisu umożliwiającego realizację szlachetnego celu za pomocą nie szlachetnych środków.

Ø       Blokuje dostęp niemoralnych zwyczajów z zewnątrz. Możemy to zrozumieć na podstawie następnego abstrakcyjnego przykładu: gdyby grupa homoseksualistów wystąpiła do parlamentu w państwie muzułmańskim o legalizację homoseksualizmu, to prośba ich nie zostałaby nawet rozpatrywana ze względu na moralną blokadę w dziedzinie prawodawstwa.

2. szaria postawiła sobie za cel osiągnięcie pewnej rangi moralnej przy równoczesnym osiągnięciu stabilizacji w społeczeństwie, zorganizowaniu relacji pomiędzy różnymi grupami społecznymi, wdrożenie boskiego prawa w społeczeństwie oraz wysnucie prawnych przepisów mających na celu przyniesienie korzyści ludziom. W związku z powyższym znajdziemy, iż w muzułmański kodeks karny dzieli się na egzekwowany przez sądy oraz egzekwowany samoistnie przez każdego obywatela. Przykładem drugiego rodzaju może być łamanie przysięgi przez wiernego, która może być odkupiona poprzez: ”(...) karmienie dziesięciu biednych – ze środków, którymi zwykle żywicie waszą rodzinę - albo ubranie ich, albo też wyzwolenie niewolnika. A kto nie ma takiej możliwości, to obowiązuje go post przez trzy dni(...)”.[25] Dlatego także szaria nie akceptuje rozdzielenia prawodawstwa od muzułmańskiego kodeksu etycznego.[26]

3. Korzyść materialna i interes doczesny w dziedzinie prawodawstwa nie są uprzywilejowanymi i nie posiadają wartości nadrzędnej. szaria zastała społeczeństwo arabskie z agresywną i zagorzałą tradycją picia alkoholu. Arabowie byli przywiązani do alkoholu, do takiego stopnia, że alkohol w ich poezji posiadał sto określeń. Mimo, iż większość pragnęła, aby nie został zabroniony, i mimo opłacalności handlu alkoholem, szaria zabroniła alkoholu w momencie, kiedy został objawiony następujący werset: ”O wy, którzyście uwierzyli! Zaprawdę al-®amr,[27] hazard, bałwany i strzały wróżbiarskie – to zło wynikające z dzieła szatana, Zatem unikajcie tego. Być może doznacie sukcesu”.[28] Werset ten zawiera potwierdzenie, iż dla Boga i Jego prawa, pielęgnacja i ochrona moralnego systemu ma uprzywilejowaną pozycję i ma pierwszeństwo w hierarchii prawodawstwa, gdyż motywacja zakazu zawarta w końcowej części wersetu warunkuje sukces w życiu doczesnym i ostatecznym.[29]

IV. Etyka w muzułmańskim systemie ekonomicznym

  1.                  Muzułmański system ekonomiczny uznaje prawnie operacje ekonomiczne (handel) w oparciu o następujące warunki:

  Ø      Aby obiektem handlu był towar uznany, czyli dobry i dozwolony przez system. Aby towar był dopuszczony do obrotu na rynku muzułmańskim musi być dobry, pożyteczny i uznany przez szaria. Dlatego do określenia towarów w świecie muzułmańskim do niedawna była stosowana nazwa „dobra”. Z tego słowa wywodzi się słowo angielskie Goods i francuskie Biens. Wskazują one po pierwsze, że jest to towar, a po drugie opisują, że jest on uznany i dobry. Obecnie w świecie arabskim, pod wpływem świeckiego systemu politycznego zalicza się do towaru (arab. sila) wszystko, bez wymogu, aby był dobry i uznany przez prawo muzułmańskie. W tym czasie Francuzi i Anglicy zachowali oryginalną nazwę, ujmując z niej warunek pożyteczności.[30]

Ø      Aby był wolny od jakiegokolwiek przejawu wyzysku, z którejkolwiek ze stron. Muzułmański system wymaga, aby wymiana handlowa przyniosła korzyści obu stronom dokonującym transakcji, nie dopuszczając do uzależnienia jednej strony przez drugą, umożliwiający powstanie wyzysku. Dobrym przykładem może być stosunek islamu do zysków osiąganych z lichwy, które zostały w islamie zabronione w chwili objawienia następujących wersetów: „Ci, którzy pochłaniają zyski z lichwy, zmartwychwstaną (ze swych grobów); podobnie jak wstaje ten, który oszalał przez opętanie szatana.[31] To, dlatego, że oni powiedzieli: „Zaiste, handel jest podobny do lichwiarstwa”. Lecz Allah dozwolił (uprawiać) handel, a zakazał lichwiarstwa.[32] Zatem, kto otrzyma to ostrzeżenie od swojego Pana i się powstrzyma, może zatrzymać to, co zyskał przedtem (przed zakazem).[33] A sprawę jego rozstrzygnie Allah. Lecz kto znowu powróci do tego; to tacy zamieszkiwać będą w Ognie, gdzie będą przebywać wiecznie”,[34]oraz „O wy, którzyście uwierzyli! Bójcie się Allaha i darujcie to, co pozostało wam z lichwy, jeśli jesteście wierzącymi.[35] Jeśli jednak nie uczynicie tego, to spodziewajcie się wojny od Allaha i Jego Posłańca.[36] Jeśli jednak okażecie skruchę, to zatrzymajcie swój kapitał, nie będąc krzywdzicielami, ani pokrzywdzonymi”.[37] Według Saida Kutb[38] lichwa nie została uznana przez islam ze względu na następujące wady:

• Jest to praktyka nie moralna, gdyż pozbawia człowieka poczucie litości wobec ludzi będących w potrzebie
• Powoduje chaos w obiegu finansowym oraz nierównomierny ekonomiczny wzrost dochodów ludzi
• Pogłębia przepaść między bogatymi a biednymi
• Koncentruje kapitał w rękach jednej grupy ludzi
• Przejęcie władzy przez bogatych

„W literaturze muzułmańskiej lichwa jest określona jako wszelkie nadpłaty przeznaczone na pożyczki pobierane przez wierzyciela w formie procentów odsetek, bez żadnego wysiłku z jego strony”.[39] Podstawowa różnica pomiędzy bankami muzułmańskimi a klasycznymi dotyczy zasad ideologicznych, ujawniających się w finansowaniu inwestycji, popieraniu określonych kierunków rozwojowych i społecznych.[40] Społeczny charakter banków muzułmańskich wyraża się w przestrzeganiu zasady, że działalność musi być zgodna z interesami społeczeństwa, co oznacza, że zysk nie jest celem, ale jedynie bodźcem do działania. Banki, zakłady usług ubezpieczeniowych itp. na rynku muzułmańskim są uznane za nielegalne, dopóki stosują system lichwiarski w swoich operacjach finansowych. Muzułmańskie banki nie udzielają pożyczki, lecz są wspólnikami w inwestycjach własnych klientów, gdzie bank jest tak samo narażony na straty jak i jego klient. Natomiast wraz z klientem są udziałowcami w zysku, po równo. Banki nie uczestniczą w jakichkolwiek przedsięwzięciach nie będących zgodnymi z zasadami muzułmańskiego szaria, bądź sprzecznymi z interesami społecznymi. System pożyczkowy jest zastąpiony systemem podobnym do systemu leasingowego. Zakłady usług ubezpieczeniowych są także zobowiązane do znalezienia zysku w legalnych operacjach finansowych. Ponadto klient musi być udziałowcem zarówno w zyskach jak i stratach, proporcjonalnie do własnego udziału w kapitale ogólnym. Jest to powód, dla którego muzułmanie w Europie niechętnie wykupują polisy ubezpieczeniowe i ograniczają się do obowiązkowego ubezpieczenia, i muszą się pozbywać odsetek z bankowych kont, np. przeznaczając je na cele charytatywne.

Ø      Aby transakcji nie towarzyszył jakikolwiek przejaw niejasności, i dlatego nie wolno sprzedawać jakikolwiek nie posiadanego lub nieobecnego towaru, zysk bez gwarancji.[41]

Ø      Aby transakcji nie towarzyszyła obecność hazardu takiego jak loterie, gry losowe, kasyna, itp.[42]                                                                              

2. Muzułmański system ekonomiczny przeciwstawia się zamrożeniu kapitału. szaria nie zabrania zamrożenia kapitału lecz uważa, że zamrożenie kapitału jest szkodliwe i zachęca do trzymania kapitału w nieustannym obrocie.[43] System przeciwstawia się zamrożeniu kapitału poprzez egzekwowanie jednego z pięciu fundamentów islamu, czyli zakatu. Na jego mocy każdy muzułmanin z kapitału, który nie był w obiegu przez rok, ma obowiązek odprowadzić dwa i pół procenta na rzecz biednych.[44] Z majątku będącego w obrocie odprowadza się dwa i pół procenta z zysku uzyskanego w skali roku na rzecz biednych.[45] Odprowadzenie obowiązkowego zakatu dotyczy wszelkich środków uznanych obyczajowo za bogactwo, tj. pieniędzy, nieruchomości, trzody, złota oraz od wszelkich wartościowych ozdób, nie należących do artykułów pierwszej potrzeby.

V. Etyka w strukturze władz ustawodawczych i wykonawczych

Na wstępie należy podkreślić, iż pierwsze państwo muzułmańskie zostało zbudowane tuż po emigracji Muhammada z Mekki do Medyny 16 lipca 622 r.n.e.[46] Na czele tego państwa stał sam prorok Muhammad, aż do śmierci 8 czerwca 632 r.n.e.[47] Muhammad ustanowił zasady sprawowania władzy, w ślad za którymi szli jego prawowici kalifowie. Według Szaria państwo muzułmańskie jest państwem, w którym władza całkowicie jest należna Bogu, na podstawie następującego wersetu: ”Ale nie! Na twego Pana! Oni nie uwierzą dopóki nie uczynią ciebie sędzią w tym, co jest przedmiotem sporu między nimi. Potem nie znajdą już w sobie sprzeciwu, co do tego, co rozstrzygnąłeś a poddadzą się całkowicie”.[48] „Władza należna jest wyłącznie Bogu” Jest pierwszym fundamentem władzy dla muzułmanów.[49] Stąd stwierdzenie, że system, o którym mowa w tym konspekcie nie ma nigdzie zastosowania, gdyż obecnie na świecie nie ma żadnego muzułmańskiego państwa, bez wyjątku. Zgodnie z definicją państwo muzułmańskiego[50] można twierdzić, iż państwa arabskie i tzw. muzułmańskie nie posiadają statusu państwa muzułmańskiego, lecz są państwami zamieszkałymi przez większość muzułmańską.

Jednym z najważniejszych warunków, jakie stawia prawo muzułmańskie przed kandydatami na różne stanowiska w strukturze władz ustawodawczych i wykonawczych jest moralność, utrata której stanowi jeden z najważniejszych warunków odwołania z zajmowanego stanowiska, włącznie z funkcją kalifa. Władza w państwie muzułmańskim ma za zadanie realizację dwóch zasadniczych celów:

1. Strzeżenie religii. Cel ten według prawników fiqhu dzieli się na:  

Ø      Ochrona religii poprzez przeciwstawianie się jakimkolwiek próbom dokonania zmian, zniekształcenia znaczenia tekstów źródłowych. Chodzie tu o zwalczanie powstania jakichkolwiek naleciałości, o których mowa w hadisie relacjonowanym przez al-Bu®ari oraz Muslim, za isza, iż Proroka rzekł: ”Ten, który wprowadza zmiany w naszej religii, to on i to, co wprowadził jest odrzucone”.[51]

Ø      Realizacja postanowień religii: za pomocą egzekwowania wszystkich jej przepisów, we wszystkich aspektach życia społeczeństwa oraz przeciwstawianie się powstaniu jakichkolwiek nagannych i niemoralnych zwyczajów pod warunkiem, że przeciwstawienie się nie przynosi większego zła aniżeli już istniejące, zgodnie z zasadą fundamentalną mówiącą, iż: ”Nie należy zmieniać zła, jeśli to zagraża powstaniem większego zła od już istniejącego”.[52]

2. Ustanowienia porządku w społeczeństwie na wzór boskiego systemu poprzez sprawowanie władzy wykonawczej po to, aby zarządzać interesami państwa i obywateli w sposób przynoszący korzyści i odpychający wszelkie szkody i zagrożenia. Według niektórych teologów kalifat musi sukcesywnie realizować następujący program:

Ø      Stworzenie sprawiedliwości między ludźmi, gdyż sprawiedliwość jest jednym z najważniejszych fundamentów boskiego systemu. Prorok w hadisie relacjonowanym przez ar-Razi powiedział: ”Muzułmańska wspólnota jest wciąż tryumfująca, póki jest prawdomówna, sprawiedliwa i litościwa”.[53] Ibn Îaldèn uważa, że następstwem zapanowania niesprawiedliwości i poczucia krzywdy wśród obywateli jest zanik cywilizacji, co przyciąga za sobą upadek państwa.[54] Według Îalila to właśnie niesprawiedliwość społeczna doprowadziła do upadku zarówno państwa Umajjadów, jak i państwa Abbasydów.[55]

Ø      Zagwarantowanie bezpieczeństwa i zadowolenia społecznego. Kalifat ma obowiązek wdrożyć muzułmański kodeks karny. Surowy kodeks karny ma na celu, aby przestępstwo w społeczeństwie muzułmańskim było nie opłacalne. Obywatel ma obowiązek do publicznego dostosowania się do muzułmańskiego kodeksu moralnego oraz podporządkowania się przepisom prawa szaria. Chodzi o moralny pokój w społeczeństwie jednocześnie obywatel zachowuje prawo do suwerenności w swoim domu.

VI. Etyka a demokracja w islamie  

Szèra jest odpowiednikiem demokracji w islamie. Różnią się one jednak, co do sedna sprawy. Podczas gdy demokracja oznacza rząd ludu (po grecku), we współczesnym kształcie jej źródła sięgają rewolucji Francuskiej oraz „rewolucji amerykańskiej”. Istotą obu wydarzeń było przejęcie władzy przez lud, który przejął funkcje suwerena. Suweren przestał być monarchą czy jakąkolwiek inną klasą społeczną, która nie otrzymała legitymizacji dla swoich rządów w wyniku publicznych powszechnych wyborów. Stąd istotą demokracji są rządy sprawowane przez suwerenne ludy, które wybierają swoich reprezentantów (demokracja przedstawicielska). Kolejna zasada związana z demokracją to równość, gdyż wszyscy mają prawo uczestniczyć w wyborze swoich reprezentantów. Wolność, czyli każdy ma uprawnienia bądź możliwość do dokonywania wolnego wyboru. Zasadą następną, związaną z wolnością wyboru i równością polityczną to pluralizm, czyli wielopartyjność. Z tego możemy wnioskować, iż to lud jako suweren w demokracji posiada i udziela uprawnienia do działań legislacyjnych.

 W islamie lud udziela uprawnienia do działań legislacyjnych,[56] lecz on czerpie to prawo od Boga, który je posiada i zobowiązuje do udzielenia w granicach przez Siebie wytyczonych. Dlatego możemy powiedzieć, że wszystkie cztery fundamenty prawa do działania ustawodawczego i wykonawczego powinny być w pełni podporządkowane piątemu fundamentowi – uprzywilejowanemu, którym jest to, iż władza należna jest wyłącznie Bogu, czyli wszystkie fundamenty: równość, wolność, sprawiedliwość i szura (demokracja w systemie muzułmańskim) żaglują w orbicie, otoczone zewsząd prawem boskim, będącym skorupą muzułmańskiego systemu etycznego.[57]

VII. Muzułmański model prawny w porównaniu z modelem prawnym ustanowionym

Prawnicy podstawowych nurtów prawa muzułmańskiego uważają, że wadą modelu prawa ustanowionego, prowadzącą do niesprawiedliwości i nietrwałości systemu jest to, iż władza ludu stoi najwyżej w hierarchii modelu prawa ustanowionego, któremu podporządkowane są pozostałe elementy prawa tego modelu. Islam proponuje nieco inny model prawny, gdzie najwyżej w hierarchii prawnego modelu stoi muzułmański kodeks etyczny, któremu podporządkowane są pozostałe elementy prawne tego modelu, na czele których stoi władza ludu.

Ustanowiony model prawny:

Muzułmański model prawny: